Normalde bu doku sadece rahim iç yüzeyinde bulunmaktadýr. Yumurta hücrelerinin geliþimi sýrasýnda salgýlanan estrojen hormonu endometriumu kalýnlaþtýrýr. Yumurtlamanýn oluþmasýyla progesteron denen ikinci bir hormon ile olgunlaþýr ve eðer döllenme olmuþsa embriyonun yerleþimine hazýrlanýr. Gebelik meydana gelmez ise kandaki hormonlarýn düþmesini takiben geliþmesine devam edemez ve bir süre sonra dökülür.

Geliþmiþ olan endometrium dokusunun en üst kýsmýndaki hücreler ölerek dökülmeye baþlar. Bir kanamayla beraber olan bu dökülme olayýna “adet” görme (menstruasyon) diyoruz. Normalde sadece rahim iç yüzeyinde olmasý gereken endometrium dokusunun rahim dýþýnda bulunmasýna endometriosis adý verilir. Yerleþme yerine göre, rahim duvarý içinde görülürse adenomyosis, yumurtalýklarda içi erimiþ kanla dolu kistler þeklinde ortaya çýkarsa endometrioma (çikolata kisti) ismi verilmektedir.

Endometriosis hastalýðýnda rahim dýþýnda bulunan endometrium hücreleri, her ay hormonlarýn etkisi ile geliþir ve týpký rahim içindekiler gibi bir miktar kanamayla dökülür.Rahim içindeki kanama vajina yoluyla dýþarý atýlýrken, rahim dýþýndaki hücrelerdeki kanama etraf dokulara zarar verir. Endometriosisin sýklýk sýrasýna göre bulunduðu yerler

• Yumurtalýklar ( %80 )
• Tüpler, rahim ve rahim etrafýndaki karýn zarý
• Rektovaginal bölge
• Mide barsak kanalý
• Rahim aðzý, vagina, vulva
• Deri, göbek ve ameliyat kesi bölgeleri
• Kasýk bölgeleri
• Mesane duvarý
• Diðer nadir görülen organlar

þeklinde sýralanabilir. Karnýn açýldýðý tüm ameliyatlar ele alýndýðýnda her yüz hastanýn 18’inde endometriozis gözlenmektedir. Kýsýrlýk nedeniyle ameliyat edilen vakalara baktýðýmýzda ise görülme sýklýðý %33’lere kadar yükselmektedir. Prostat kanseri nedeniyle estrogen hormonu kullanan erkeklerde de endometriozis görüldüðü bildirilmiþtir.

Bulgu ve belirtiler
Aslýnda vücudun herhangi bir organýnda veya bölgesinde yerleþip ona göre bulgular verebilir. Bunlarýn çoðunda kadýnda adet ile birlikte ortaya çýkan kanamalar sözkonusudur. Temel olarak kadýn üreme organlarý tutulmakta ve etkilenmektedirler. Endometriosiste hastalar en sýk aðrýlý adet görmekten (dismenore) yakýnýrlar. Aðrýlý adet görme rahim baðlarýnýn üzerine yuvalanan, adet öncesi ve sýrasýnda þiþen ve kanayan endometrium parçacýklarýndan kaynaklanmaktadýr. Kalýn barsak ile vaginal bölgenin istilaya uðramasý ile cinsel iliþki sýrasýnda , dýþkýlama sýrasýnda aðrý (disparoni ve tenesmus) ve kanlý dýþký görülebilir.

Endometriozisli hastalarýn baþvuru nedenlerinden en önemlisi kýsýrlýktýr. Genellikle kýsýrlýk araþtýrmalarý sýrasýnda yapýlan bir ultrasonografide görülen yumurtalýk kisti için veya direk taný amaçlý laparoskopi sýrasýnda aðrýlý adet gören ve ve kýsýrlýkla baþvuran hastalarýn yarýsýndan fazlasýnda deðiþik derecelerde endometriozis görülebilmektedir. Tüpler veya etrafýna yerleþen endometrium dokusunun yol açtýðý yapýþýklýklar ve sertleþmeler tüplerin hareketlerini azaltmakta buna baðlý kýsýrlýða yol açmaktadýr.

Yumurtalýklarda yerleþen ve yapýþýklýklara yol açan endometriosis dokusunun yumurta hücresinin olgunlaþmasýný bozabileceðini ve bu yolla kýsýrlýða yol açabileceði düþünülmektedir. Ýlerlemiþ endometriozis yumurtalýk, rahim ve tüplerde yaptýðý yapýþýklýklar ile kýsýrlýða neden olur. Endometriozis hafif olduðu durumlarda hiç bulgu vermeyebilir. Hafif(hiçbir týkanma veya yapýþýklýða yol açmamýþ) endometriozisin bile kýsýrlýk nedeni olabileceði ileri sürülmüþ ise de artýk bu tartýþýlmaktadýr.

Endometriozis, nadir olarak da görülse üreme organlarý dýþýnda da yerleþerek ciddi saðlýk sorunlarýna neden olabilir. Endometriozis barsaklara yerleþtiðinde karnýn aþaðý bölgelerinde kramp tarzý aðrýlar olabilir. Barsak tutulumu iþtah kaybý, bulantý kusma karýnda gerginlik, gittikçe artan kabýzlýkla kendini gösterebilir. Endometriosis idrar torbasýnda yerleþebilir ve hasta sýk idrara çýkma, sýkýþma ve nadiren kanlý idrar nedeniyle doktora baþvurabilir.

Yumurtalýkta endometriozis (büyük çikolata kisti)

• Aðrýyý gidermek ( adet,iliþki vb)
• Gebelik elde etmek
• Diðer organ fonksiyonlarýný düzeltmek

amacýyla yapýlýr. Týbbi tedavide amaç yumurtlamayý baskýlamak, adetleri uzun süre durdurmak ve endometriosis odaklarýnýn gerilemesini hatta yok olmasýný saðlamaktýr. Tedavi her zaman hastanýn isteklerine göre planlanýr. Gebelik istemeyen hastalarda ;

• Doðum kontrol haplarý
• GnRh analoglarý( Danazol,lucrin,zoladex,decapeptiyl)
• Androgenler(Danazol)
• Progesteron hormonu türevleri( MPA vb)

kullanýlabilir. Aðrý tedavisi için;

• Mefanemik asit
• Non steroid Anti-inflamatuarlar ( Diklofenac, Naproksen sodyum vb)

kullanýlmaktadýr. Son yýllarda deðiþik hormon yapýný engelleyen ilaçlar (aromataz inhibitörleri vb ) endometriozis tedavisinde kullanýlmaktadýr.

Endometrioziste Cerrahi Tedavi Yöntemleri
Hasta dokularýn kýsmen ya da tamamen çýkartýlmasý amaçlanýr. Uygulanacak tedavinin seçiminde bulgu ve belirtilerin derecesi, lezyonlarýn büyüklüðü, lokalizasyonu, hastanýn yaþý, çocuk isteði gibi kriterler göz önüne alýnýr. Muayene bulgularý ve tedavi sonuçlarýný karþýlaþtýrmak için skorlama yapýlmakta ve buna göre de endometriosis hastalýðý 4 evreye ayrýlmaktadýr. Tedavi seçenekleri ve baþarýsý bu evrelere göre deðiþmektedir. Örneðin evre 1 (minimal) endometrioziste kýsýrlýk tedavisinin baþarýsý oldukça yüksek iken evre 4’ te gebelik oranlarý (aðýr) %0 ila 30 arasýnda deðiþmektedir.

Cerrahi tedavinin en önemli þekli endoskopik yöntemdir. Laparoskopi aracýlýðý ile pek çok dýþarýdan görülemeyen endometriozis odaklarý tanýnýr ve ayný anda tedavisi de yapýlmýþ olur. Pek çok endometriozisli hastada laparoskopi tek taný ve en etkin tedavi yöntemidir.